Je positie is de plek waar je je bevindt.

Je positie kun je zelf bepalen door op een kaart te kijken waar je bent, en van de kaart de coordinaten af te lezen. Die kaart moet dan wel voorzien zijn van een coordinaatsysteem of een gridsysteem.

Ook met je GPS kun je je positie bepalen. Dat is handig als het je niet lukt om met behulp van de kaart en een orientatie op de omgeving te bepalen waar je je bevindt.

Voor een oefening in het bepalen van je positie met behulp van de kaart of je GPS zie "oefening met positie formaat".

De kaart en je GPS geven posities aan in een bepaald positieformaat. Andere woorden voor positieformaat die je op deze site en elders wel tegenkomt zijn position format, coordinaatsysteem of gridsysteem.

Op de pagina over het begrip kaartdatum is al uitgelegd waarom het belangrijk is dat je je GPS op de juiste kaartdatum instelt.

Daarnaast moet je je GPS ook instellen op het juiste posititieformaat. Deze pagina gaat over het begrip positieformaat. De wijze waarop het positieformaat wordt ingesteld is per GPS anders, raadpleeg daarvoor de handleiding van je GPS.

Het begrip positieformaat heeft betrekking op de manier waarop een positie weergegeven wordt.

De instelling van het juiste positieformaat op je GPS is minder kritisch dan van de kaartdatum. Als je niet het juiste positieformaat instelt zal je GPS je toch wel naar het goede punt brengen. Maar het is wel zo handig als je het positieformaat van je GPS instelt op hetzelfde systeem als op de kaart die je gebruikt. Je kunt dan de positie die je van je GPS afleest, in dezelfde positieweergave op je kaart terugzoeken, en andersom ook uiteraard.
Voor oefening hiermee en voorbeelden zie "oefening met positie formaat".


Er zijn twee belangrijke groepen coordinaat systemen:

1. Geografische coordinaat systemen
2. Rechthoekige systemen (engels: grid systems)

Geografische coordinaatsystemen ken je waarschijnlijk van de aardrijkskundeles op school. In dit systeem worden posities aangegeven in lengte- en breedtegraden.

Breedtegraden (engels: parallles of latitude) lopen evenwijdig aan de evenaar.

Lengtegraden of meridianen (engels: meridians, lines of of longitude) lopen van de noordpool naar de zuidpool.

Op het punt waar de aangegeven lengte- en breedtegraad elkaar kruisen is de aangeduide positie.

Breedtegraden ten noorden van de evenaar worden aangegeven in graden, minuten en seconden noorderbreedte, en plaatsen ten zuiden van de evenaar in graden, minuten en seconden zuiderbreedte.

Breedtegraden lopen van de evenaar, met een breedte van 0 graden, naar de noord- en zuidpool met een breedte van 90 graden.

Lengtegraden ten oosten van de nul graden meridiaan worden aangegeven in graden, minuten en seconden oosterlengte, en lengtegraden ten westen van de nul-meridiaan worden aangegeven in graden, minuten en seconden westerlengte.

De nul graden meridiaan (meestal kortweg aangeduid als nulmeridiaan) loopt van noordpool naar zuidpool over een nauwkeurig aangegeven punt in het dorpje Greenwich in Engeland.
Naar het oosten en het westen tellen de meridianen door tot 180 graden oosterlengte en 180 westerlengte. Precies aan de andere kant van de aarde als waar Greenwich ligt, liggen de meridiaan van 180 graden ooster- en westerlengte over elkaar heen.

Lengte- en breedtegraden zijn onderverdeeld minuten en seconden. Dat is nodig om een positie voldoende nauwkeurig te kunnen aangeven. De afstand tussen twee breedtegraden is circa 110 kilometer. Iedere graad is opgedeeld in 60 minuten, en iedere minuut is weer opgedeeld in 60 seconden. De afstand tussen twee secondelijnen is dus ongeveer 30 meter.

Voor een nog nog nauwkeuriger aanduiding wordt op sommige kaarten gebruik gemaakt van seconden met cijfers achter de komma. Ook zie je wel kaarten positie aanduidingen waarbij de minuut de kleinste eenheid is. Voor een nauwkeurige aanduiding staan er dan tot 5 cijfers achter de komma.

Hier zie je alles nog eens samengevat.

Als je je GPS instelt op het geografische position format heb je meestal ook nog de mogelijkheid te kiezen voor de verschillende opdelingen van graden in minuten en seconden, of minuten met een aantal decimalen achter de komma.

Voor wandelen zul je meestal minimaal een 1: 50.000 kaart gebruiken, en beter nog een 1: 25.000 schaal.

In het plaatje hiernaast zie je een deel van een 1:50.000 kaart (copyright Topografische Dienst Emmen), met een graden-minuten-seconden aanduiding. De seconden hebben nog twee cijfers achter de komma.

Ook zie je op deze kaart nog andere lijnen en cijfers. Dit is de positieweergave volgens het grid systeem van de Rijksdriehoeksmeting. Daarover gaat het volgende deel van deze pagina.

Bij kaarten met een rechthoekig lijnenstelsel is de positie niet weergegeven in lengte- en breedte graden, maar in vierkante blokken met meestal een lengte en breedte van 1 kilometer.
De blokken worden verticaal en horizontaal in duizend stukjes onderverdeeld. Daarmee kom je dus op een nauwkeurigheid in de positie aanduiding van precies 1 bij 1 meter. Het voordeel van dit systeem is daarmee meteen duidelijk: je start met een mooie ronde verdeling in kilometerblokken, en voor een verdere nauwkeurigheid behoef je geen moeilijke delingen door 60 of 3600 uit te voeren.

De lijnen die de kilometerblokken begrenzen heten noordwaarde (engels: northing) en oostwaarde (engels: easting).

De volgorde waarmee de positie aanduiding wordt gegeven is andersom als bij de geografische coordinaten. Bij geografische coordinaten is het gebruikelijk eerst de breedte en dan de lengte aan te geven, dus bijvoorbeeld 50 graden noorderbreedte en 5 graden westerlengte.
Bij rechthoekige systemen is het gebruikelijk eerst de oostwaarde en dan de noordwaarde te geven.

Voorbeeld: positie weergave met een grid systeem

Bij kaarten waarbij gebruik gemaakt wordt van een rechthoekig rooster (grid) zie je in de kaartmarge bij iedere noord- en oostwaardelijn de noord- en oostwaarde vermeld. Op het kaartfragment hiernaast zijn dat de cijfers 179 en 180 (oostwaarde of easting) en 487 en 488 (noordwaarde of northing). De lijnen die je ziet vormen de begrenzing van een kilometerblok. Op het plaatje zie een voobeeld van het RD systeem. RD is de afkorting van Rijks Driehoeksmeting. RD is het grid systeem dat de maker van de stafkaarten van Nederland, de Topografische Dienst in Emmen, hanteert voor de Nederlandse kaarten die zij maken.

In het tweede kaartfragment hiernaast zie je een bijzonder punt in Nederland. Boven de tekst "OL Vrouwenkerk" zie je het kruispunt van de lijnen 155 oost en 463 noord.
In vroeger tijden was dit het centrale punt van het RD-systeem. Alle gridsystemen hebben zo'n centraal punt. Voor het centrale punt van het RD syteem werd ooit afgesproken dat dat ligt op het punt van de torenstang van de Onze Lieve Vrouwenkerk in Amersfoort, en dat de coordinaten van dat punt 155000 oost en 463000 noord zijn.
Tegenwoordig is overigens de torenstang van de OL Vrouwekerk niet meer het officiele centrale punt, maar wordt dat met aanzienlijk nauwkeuriger middelen gedefinieerd.



In je GPS heet het RD-systeem ook wel Dutch grid.

Naast het RD-systeem zijn er talloze andere grid-systemen. Het zou hier te ver voeren ze allemaal te behandelen. Belangrijkste is te onthouden dat je op je GPS op hetzelfde grid systeem moet instellen als de kaart waarmee je route is gemaakt. Voor de Nederlandse wandelingen op deze site is dat zonder uitzondering het RD-systeem.

Tenslotte nog een tip voor het wandelen met kaarten met een grid systeem.
Gebruik voor het bepalen van je huidige of geplande positie op de kaart een gridlezer. Een gridlezer leg je over de kaart en langs een gridlijn. Zo kun je met hulp van de schaalverdeling op de gridlezer je positie vrij nauwkeurig opmeten. Een gridlezer is een doorzichtig stukje plastic met een millimeter verdeling en het kost dan ook meestal niet meer dan enkele Euro's.

Hiernaast zie je een plaatje van (een deel van) een gridlezer voor kaarten met een schaal van 1:25.000 en 1:50.000. Je legt de gridlezer een halve slag gedraaid op de kaart (punt rechtsboven gaat naar linksonder). Zo maak je tussen de kaartlijnen die op ronde duizendtallen eindigen een verdeling tot op 50 meter (1:50000) of 25 meter (1:25000) nauwkeurig.